KOVİD VE SAVAŞ SONRASINDA FİNANSAL RİSKLER

 

Ekonomide istikrar dönenleri sanıldığından daha azdır. Genelde ekonomik ve finansal varlıkların değeri sürekli değişir. Firma sahiplerinin ve yöneticilerinin yönetim yetenekleri sahip oldukları varlıkların değerini korumak ve artırmaktır. Eğer sahip oldukları varlıklar değeri korumazsa firmanın zarar etmesi ve iflasa sürüklenmesi mümkündür.

Risk kavramı kökenleri itibariyle hem tehlike, belirsizlik ve zararlar karşılaşma durumu gibi olumsuzlukları ifade ederken, hem de fırsat ve kazanç beklentisi gibi olumlu çağrışımları yapmaktadır. Risk kavramının sözlük anlamı, “zarara uğrama tehlikesi, riziko” şeklindedir.  Buna rağmen hem olumlu hem de olumsuz bütün faktörleri ifade etmektedir. Risk Latince özellikle denizcilerin aniden sığ kayalıklarla karşılaşma ihtimalidir. Diğer bir ifade ile tesadüfen fakat beklenmeyen durumları ifade etmektedir. Arapçada ise, daha çok Allah tarafından verilen nimetleri ifade eden “rızık” kavramından gelmektedir. Risk, kavramı Arapça kökeninden türetilerek yunan ve diğer batı dillerine geçmiştir. İngilizce de, tehdit altında bulunmak “at risk” ve tehlikeyi göze almak “run the risk” gibi genelde olumsuz anlamda kullanılan bir kavramdır. 

Özetle, risk finansal kararların sonuçlarında zarara uğrama ihtimalidir. Risklerin yükseldiği zamanlar ise kriz dönemleridir. Dünyada 2000 yılından bu yana siyasal, ekonomik ve doğal nedenlerden ortaya çıkan krizlerden bazıları aşağıdaki gibidir:

Ø  Dot-com krizi,

Ø  Sars krizi,

Ø  Rusya Finansal Krizi,

Ø  Arjantin Finansal Krizi

Ø  Türkiye Finansal Krizi

Ø  2008 Küresel Finans(konut ve bankacılık) krizi

Ø  Avrupa borç krizi

Ø  2011 Suriye Krizi

Ø  Venezüella Ekonomik Krizi

Ø  Rusya Kırım İşgali

Ø  Kovid-19 Küresel Salgını

Ø  Ukrayna İşgali vs.

Aslında bu liste dünya ekonomisinde istikrarın istisna, krizin ise kural olduğunu göstermektedir. Bu durumda firmaların sürekli kriz ortamında firma değerlerini koruyarak varlıklarını sürdürmeleri en temel amaçları olacaktır.

Firmalar hangi tür risklerle karşı karşıyadır?

Firmalar, ekonomik aktör olarak makro ekonomik bir çevre içerisinde hareket ederler. Bu nedenle ekonomik çevrede meydana gelen değişimler firmalar açısından şoklara neden olabilir. Yine firmalar, ekonomik ve finansal yapılarındaki sorunlar nedeniyle de krize maruz kalabilecekleri şoklar yaşamaktadır.

Firmalar ister makroekonomik çevreden kaynaklanan isterse kendilerine özgü nedenlerle olsun ekonomik veya diğer riskleri yönetmediği takdirde, finansal sıkıntı maliyetleri veya daha ciddi bir risk olarak iflas tehdidi ile karşı karşıya kalabilir. Firmalar doğal, kültürel, siyasi ve ekonomik olmak üzere dört farklı risk türü ile karşı karşıyadır. Doğal riskler, doğal olaylar ve salgın hastalıklar gibi sorunların oluşturduğu risklerdir. Kovid-19 dönemindeki ekonomik aktivitelerin durması, ticari faaliyetlere ara verilmesi, küresel tedarik sorunları nedeniyle oluşan ekonomik tehditleri kapsamaktadır. Kültürel riskler, dil ve kültür farkları nedeniyle meydan gelen tehditlerdir. Daha çok yabancı menşei firmaların karşılaştıkları risklerdendir. Siyasi politik riskler, siyasal rejim değişikliği, ülkelerin savaşa girmesi veya işgali gibi nedenlerden ortaya çıkan risklerdir. Son dönemde Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ve sonrasında Rusya’ya uygulanan finansal ambargo nedeniyle ortaya çıkan ekonomik sorunlar bu tip risklere örnek gösterilebilir.

Ekonomik riskler, üretim, ticaret ve finansal risklerden meydana gelen risklerin tamamıdır. Bu çalışma programının temel hedefi finansal risklerdir. Bu nedenle çalışmanın odağında kriz dönemlerinde finansal risklerin yönetimi kapsamlı analiz edilecektir.

Finansal risk, finansal varlıkların değerlerindeki değişimler karşısında işletmelerin aktif veya pasiflerindeki değerleri azalışlar ve mali performanslardaki kayıp ihtimalidir. Finansal riskler aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır.

 

 

Enflasyon Riski; Enflasyon riski, fiyatlar genel seviyesinin sürekli değişmesinin işletme varlık ve kaynakları üzerine olan olumsuz etkisidir. Faiz Riski;   faizlerde meydana gelen değişimlerin, kullanılan finansal araçlara olan etkisidir. Varlık ve kaynakların vade yapısında ve/veya faiz temelindeki uyumsuzluk, değişken faizli yükümlülüklerin değerindeki değişimlerdir. Döviz Kuru Riski; Döviz kuru riski, döviz kurlarındaki istikrarsızlıklardan kaynaklanan ve dövizle işlem yapan işletme, kurum ve kişilerin zarara uğrama tehlikesidir. Kredi Riski; kredi sözleşmesindeki şartların yerine getirilmemesi ve vadesi geldiği halde kredinin ödenmeme ihtimali kredi riskini içermektedir. Emtia Fiyatları Riski, piyasada emtia fiyatlarındaki dalgalanmalardan dolayı meydana gelebilecek kayıplardır. Emtia riski, hem spot ürünler piyasasında hem de vadeli işletmelerde oluşabilecek tehlikeleri tamamıdır.

Risk Nasıl Ölçülür?

Riskin ölçülmesi için bir finansal varlığın dayanak alınması gerekir. Ticari mal(emtia), döviz veya hisse senedi gibi finansal varlığın değerinin düşüşü veya yükselişi arasındaki değişim üzerinden riskin ölçülmesi mümkündür.

Riskin ölçülmesinde öncelikle dalgalanma büyüklüğü sonrasında ise riske maruz değerin hesaplanması gerekir. Dalgalanma kriteri, değişim yüzdesi, standart sapma veya değişik istatistik yöntemlerine göre hesaplanmaktadır. 

Firmalarda Kriz Dönemlerinde Risk Yönetimi

Kovid-19’un patlak verdiği tarihten sonra başlayan ekonomik konjonktür firmalar açısından ilk aşamasında büyük belirsizlik oluşturan dönemi göstermektedir. Kovid 19’dan sonraki iki yıl içerisinde 2020 yılı Mart ayı başlangıç kabul edilerek yapılacak analizde. Petrol -%24 ile %202 arasında, borsa İstanbul 100 endeksi -5,4 ile %18,90; dolar -%4,4 ile %29 arasında, enflasyon -0,6 ile  %13,6 arasında aylık değişim göstermiştir. Bu durum Türkiye’deki firmaların enflasyon, döviz kuru ve emtia riski açısından yüksek bir riske maruz kaldığını göstermektedir.

Grafik 1. Risk Aralığı(Minumum ve Maksimum Değişim Aralığı)

 

Finansal varlıkların aylık  fiyat değişimleri üzerinden risk ölçüldüğünde en yüksek değişim petrolde ortaya çıkmaktadır. Faiz oranlarındaki ve enflasyondaki dalgalnamanın son dönemde azaldığı ortaya çıkmaktadır. Bu gelişmede Kur Korumalı Mevduat sisteminin getirdiği geçici bir istikrar göstergesi olarak düşünülebilir. Fakat finansal riskler, Ukrayna krizi ile birlikte enerji fiyatları ve gıda ürünleri fiyatları üzerinden yoğunlaşacağını göstermektedir.