Ekonomik Program Üzerine

 

Ekonomi programlar, piyasa ekonomisine müdahale için kullanılan hükümet politikası araçlarıdır. Özelikle 60’lı yıllardan sonra tüm dünyada ekonomik belirsizlikleri azaltmak ve kamu ekonomisinin hedeflerini ortaya koymak amacıyla planlı ekonominin araçları olarak kullanılmıştır. Ekonomik plan ve programların başarısı tartışılmakla beraber artık tüm gelişmiş ekonomilerde üç yıllık veya daha uzun süreli planlar yaygınlaştı. Cumhuriyet tarihimizde az sayıda plan veya program başarıya ulaşmıştır. Bunlardan en bilineni Atatürk döneminde hazırlanan Birinci sanayi planıdır. Bu plan sanayinin hedefleri üzerinden beş yıllık hazırlanmasına rağmen, üç yılda hedeflerine ulaşmayı başarmıştır.

Ekonomi programları ve planlarının aslında ekonomi politikasının temel amaçları olan fiyat istikrarının ve tam istihdamın sağlanmasını gerçekleştirilmeye çalışılır. 1960’lı yıllardan sonra ekonomik refah artırılması ve gelir dağılımının iyileştirilmesi de ekonomik hedeflerin arasına girmiştir. Aslında ekonomide planlama ve program anlayışının yerleşmesi 1930’lu yıllarda batı ekonomilerini etkileyen büyük buhran sırasında yaşanan başarısızlıklar, Sovyet tipi ekonomi politikasının kullandığı bir araç olan planların yaygınlaşmasını etkileyen bir faktörlerden birisidir. Türkiye’de ekonomi planlama 1960’lı yıllarda darbeyle gelen bir anlayış olarak karşımıza çıkar. 1960 yılında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kurulur. Kalkınma hedefleri ve kamu yatırım programları DPT tarafından kamu için emredici, özel sektör için ise yönlendirici veya yol gösterici rol oynar. Bu gelişme 1960 ile 1971’e kadar ekonomide başarılı sonuçlar verir.  Fakat 1970’li yıllarda dünyada petrol fiyatlarının yükselmesi, Kıbrıs Barış Harekâtı nedeniyle uygulanan ambargolar ve içerideki terör ortamı Türkiye’nin ekonomik planların başarısız olmasına neden olmuştur. Yaşanan ekonomik sıkıntılar nedeniyle Uluslararası Para Fonu(IMF) yardımıyla hazırlanan ekonomik programlar  da başarısız olur. Türkiye’de 1980 sonrasında ekonomik planlama geleneğinden gelen Turgut Özal gibi bürokratın başbakan olması ile yeni ekonomik programların uygulanmasını getirmiştir. Fakat uzun süreli olarak hem enflasyonla mücadele hem de ekonomik istikrarın sağlanması çabaları başarısız olur. Ortalama üç yıllık dönemlerde borç veya döviz krizleri şeklinde ekonomik istikrarsızlıklara maruz kalınmıştır. Her seferinde IMF tarafından tasarlanan ekonomik istikrar programlarının çoğunluğu tamamlanmadan yeni bir krizle karşılaşılmıştır. 2001 yılında ise, hem 90’lı yılların oluşturduğu, yüksek kamu borçları, görev zararları, bütçe açıkları ve bankacılık sorunları nedeniyle 2001 yılında son büyük kriz yaşandı. Uluslararası kurumlar hem ekonomik önlemler programı hem de programın yöneticisini gönderdi.

Güçlü ekonomiye geçiş başlıklı ekonomik program Kemal Derviş’in önderliğinde uygulamaya konuldu. Programın temel amaçları;

·         Ekonomik istikrarın sağlanması,

·         Kamu borçlarının sürdürülebilirliğinin sağlanması,

·         Bankacılık sisteminin regülasyonu,

·         Tarım kesiminin küçültülmesi,

·         Kamu kesiminin performans temelli kriterlerle denetimi ve hesap verebilir bir mali sistemin oluşturulması,

·         Uluslararası kurumların sağladığı kredilerin geriye ödenmesini güvencelerinin sağlanması esaslarına dayanmaktadır.

 Güçlü ekonomiye geçiş programı, Kemal Derviş’le başlamış, fakat 2003 yılından sonra AK Parti hükümetleri tarafından devam ettirilmiştir. Bu program bankacılığın regülasyonu, kamu kesiminin mali disiplininin sağlanması ve fiyat istikrarının sağlanması gibi amaçların yerine getirilmesini sağlamıştır. Buna rağmen, tarım kesiminde daha sonraları da daha büyük dengesizliklere sebep olacak bir yapı meydana gelmiştir.

Türkiye 2018 yılana kadar ekonomik dengelerin muhafaza edildiği bir ekonomik yapıda yoluna devam edebilmiştir. Fakat hesap verebilir kamu kesimi ve mali yapının aşınması nedeniyle başlayan politika değişiklikleri ardından gelen kovid döneminde aşırı mali genişleme politikaları nedeniyle yeniden hiper enflasyon sürecine girilmiştir. Başlayan bu sürecin yol açtığı ekonomik sorunlar, 2023 yılındaki seçimlerden sonra uygulamaya konulan ‘sıkı para politikası ve enflasyonla mücadele programı Mehmet Şimşek öncülüğünde uygulanmaya başladı. Program MB politika faizinin enflasyonun üzerine çıkarılarak Türk lirasına olan güveni yeniden tesis etmek ve fiyat istikrarının sağlamaya dönüktür. Programın ulaşmak istediği hedefler ise, 2005 yılından bu yana uygulanan Orta Vadeli Program ve yıllık ekonomik programlara göre belirlenmektedir.

2024 ile 2026 yılları arasındaki OVP’ye göre Türkiye’nin ekonomik hedeflerine ulaşabilmesi ile ekonomik istikrar sorunlarının çözümlenmesi hedeflenmektedir. Buna göre, Türk ekonomisinde enflasyon 2026 yılında tek haneli bir seviyeye indirilmesi planlanmaktadır. Yine ekonomik büyüme hızının %3’ten %5’e doğru çıkarılması planlanmaktadır. fakat sıkı para politikası ile büyüme oranlarının nasıl sağlanacağı tam olarak açığa kavuşturulmamıştır. 

2024 ile 2026 arasındaki OVP hedefleri

Seçilen Hedefler	2024(T)	2025(T)	2026(T)	2027(T)
GSYİH (milyar dolar)	1,331	1,465	1,642	1,774
Büyüme Oranı (%)	3,5	4,0	4,5	5,0
İşsizlik Oranı(%)	9,3	9,6	9,2	8,8
TÜFE(Enflasyon)	41,0	17,5	9,7	7,0
Cari İşlemler Dengesi/GSYİH Oranı(%)	-1,7	-2,0	-1,6	-1,3
Bütçe Dengesi/GSYİH Oranı(%)	-4,9	-3,1	-2,8	-2,5

 

Uygulanan ekonomik program kamudaki dengesizlikleri ve mali yapıdaki finansal sorunlara çözümler sağlamakla birlikte; toplumdaki gelir dengesizlikleri ve özel sektördeki finansal sıkıntılar ekonomik programın henüz çözemediği sorunlardır. Türkiye’nin çevresindeki savaşlar nedeniyle artan jeopolitik riskler ve Türkiye’nin hane halkı ile özel sektör sorunları programın hedeflere ulaşmasındaki ciddi engeller olarak düşünülmelidir. Türkiye için krize girdikçe ekonomik programlar uygulayan bir ülke olmaktan istikrarlı büyüme ve güven veren bir piyasa ekonomisi olmak için ekonomik programları uygulaması daha faydalı olacaktır. Ümit ederiz ki, ekonomik programdaki hedeflere ulaşılır.