Lirənin ucuzlaşması

https://news24.az/109249-lire-buna-gore-chokur-shimshek-niye-herekete-kechmir-.html

Akdeniz Universitetinin iqtisadiyyat və idarəetmə fakültəsinin professoru, tanınmış iqtisadçı alim Mustafa Yıldıran News24.az-ın suallarını cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- Türkiyədə prezident seçkilərinin ikinci turundan dərhal sonra ucuzlaşmağa başlayan lirə hər gün tarixi minimumunu təkrarlayır. Hazırda dollar 23,5 lirəyə qalxıb, bu isə son bir həftədə dolların 4,5 lirəyə yaxın bahalaşması deməkdir. Sizcə, lirənin ucuzlaşmasında seçkinin nə kimi rolu var? 

- Türk lirəsinin ucuzlaşmasının seçkinin nəticələri ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur. Ancaq Türkiyədə siyasət dəyişikliyinə görə lirədə ucuzlaşma və ya dalğalanma olduğunu deyə bilərik. Seçkidən sonrakı dövrdə türk lirəsi, xüsusilə sabit qalmaq üçün uzun müddətdir üzərinə düşən məsuliyyət səbəbindən intensiv dəyər yüksəlişi ilə üz-üzədir. Xüsusilə, ölkə daxilində xarici valyutaya yatırılmış və ya təxirə salınmış tələbdən danışmaq olar. Bu tələbə görə, yeni tarazlıq qiymətinin formalaşması prosesində bir siyasət dəyişikliyi, Türkiyə uzun müddətdir ki, tanış olmayan, daha doğrusu heterodoks iqtisadi siyasətlər həyata keçirir. Bütün siyasətlər daha çox hökumətin makroprudensial tədbirlər adlandırdığı qısamüddətli və konkret problem həllərinə yönəlmişdi. Ancaq Mehmet Şimşəyin xəzinə və maliyyə naziri olması ilə klassik mənada bazar iqtisadiyyatı və ya ortodoks iqtisadi siyasətin yenidən həyata keçiriləcəyi gözləntiləri ilə dollarda bir hərəkət başladı. Bu hərəkətlilik, ehtimal ki, bu gün digər iki gündə nisbətən aşağı olan yeni tarazlıq qiyməti ilə də sonlanacaq. Bu rəqəmin indiki görünən dəyərlərə görə 23 lirə ilə 25 lirə arasında olacağını təxmin etmək olar. Ancaq türk lirəsinin 2021-ci ildə olduğu kimi yüksək səviyyədə ucuzlaşacağını gözləmirəm.

- Lirənin ucuzlaşmasında Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanı günahlandırırlar. Necə düşünürsünüz, başqa bir namizəd seçilsəydi, lirə dəyər itirməyəcəkdi?

- Rəcəb Tayyib Ərdoğanın prezident seçilməsi ilə türk lirəsinin ucuzlaşması arasında heç bir əlaqə qurula bilməz. Çünki iqtisadi struktur fərdi amillərdən fərqlidir. Türk lirəsi açıq iqtisadiyyatda valyutanı təmsil edir. Türkiyə iqtisadiyyatı açıq iqtisadiyyatdır. Xüsusilə ixrac-idxal balansına baxdığımızda xarici kəsiri olan bir ölkədir və xüsusilə enerji məhsulları üzrə kəsir var. Bunların əksəriyyəti də xarici valyuta ilə idxal olunur. Enerji qiymətlərində uzun müddətdir davam edən artımlar da Türkiyədə cari açığı tətikləyir. Cari kəsirdəki bu artım valyuta tələbinə potensial olaraq artan istiqamətdə təsir edir. Ona görə də Ərdoğanın prezident seçilməsi ilə dolların məzənnəsinin artması arasında əlaqə olduğunu deyə bilmərik. Belə bir əlaqəni akademik olaraq qurmaq olmaz. Türkiyənin struktur enerji kəsirindən qaynaqlanan idxalın yüksək səviyyədə olması səbəbindən valyutaya tələbatda artım var və bu artım qarşılanana qədər valyutanın bahalaşması müşahidə oluna bilər. İkinci mühüm amil həm dünyada, həm də Türkiyədə uzun müddət davam edən inflyasiyadır. İnflyasiya milli valyutanın dəyərini aşağı saldığı üçün xarici valyutanın dəyərini nisbətən artırır. Deməli, söhbət hər hansı liderdən daha çox iqtisadiyyatın struktur vəziyyəti ilə bağlıdır. Əksər Türkiyə vətəndaşlarının gözləntisi dövlət başçısının iqtisadi problemləri həll edəcəyi ilə bağlıdır. Ona görə də düşünmürəm ki, lirənin ucuzlaşmasının bununla əlaqəsi var.

https://news24.az/109249-lire-buna-gore-chokur-shimshek-niye-herekete-kechmir-.html

Seçim Sonrasında Ekonomi: Rasyonele Dönüş Zorunluluğu

 

https://yirmihaber.com/secim-sonrasinda-ekonomi-rasyonele-donus-zorunlulugu/

Seçim bitti, ekonomik gerçeklere dönme zamanı. Türk ekonomisi Cumhuriyetimizin yüzüncü yılında çözülmesi gereken zorlu engeller ve zorluklarla karşı karşıyadır. Ekonominin potansiyeli yüksek olmakla birlikte sorunları derin ve kronikleşmiş özellikler taşımaktadır. Yüzüncü yılındaki sorunlarımız, engeller, fırsatlar ve çözüm yolları nelerdir? Sorusunun cevabı da kapsamlı olmak zorunda.

Türk ekonomisinin sorunları

Ekonomide yapılan anketler ve şikayetler dikkate alındığında insanların aklına gelen ilk sorun, enflasyon ve hayat pahalılığıdır. Fakat bana göre aslında ekonomideki ilk sorun, büyüme istikrarsızlığı ve dalgalanmaların yüksekliğidir. Çünkü gelişmiş tüm ekonomiler incelendiğinde hepsinin ortak bir yaklaşım, istikrarlı bir model ve sürekli bir iktisadi kültür içerdiğini görebilirsiniz. Mesela Almanya, ABD ve İngiltere denildiği zaman ülkenin eleştirilse bile ekonomik yapının ana unsurlarının sürekli değişmediğini ve istikrarlı yapının devam ettiğini görebiliriz. Türk ekonomisinin temel bir özelliğini tanımlayan bir genel özellik yerine istikrasızlık kavramı öne çıkmaktadır. Dolayısıyla ekonomik mücadelenin temel hedefi istikrarsızlığı azaltmak olmalıdır.

 

Tablo 1: 2018-2022 Yıllarındaki Milli Gelirde ve Sektörlerde Çeyrek Dönemlerdeki Büyüme Oranları(%)
Sektörler	En düşük	En Yüksek	Ortalama	En yüksek/düşük fark	Dalgalanma
Tarım	-7	8	1,91	14	3,361
Sanayi	-16	41	5,24	57	11,187
Hizmetler	-11	21	5,18	33	6,662
İnşaat	-15	7	-4,72	22	6,468
GSYIH	-10	22	4,64	33	6,394

 

2018 yılından 2022 sonuna kadar olan dönemi incelersek, Türk ekonomisindeki dalgalanma ve tarz sorunu anlaşılmaktadır. Bu dönemde, pandemi ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgal girişimi nedeniyle dış sorunların yoğun olduğu göz önünde tutularak konunun incelenmesi gerekir. Ama dünyadaki tüm ekonomilerin benzer sorunlarla uğraştığını da unutmamak gerekir. Bu dönemde tablo 1’de gösterildiği gibi, tarım sektörü ortalama %1,9 oranında büyürken, büyüme oranları arasında %3,4 seviyesinde bir dalgalanma vardır. Yine sanayi sektörü büyümeye en çok katkı sağlayan sektör olmasına rağmen ortalama %5,2 büyürken %11,2 oranında dalgalanma yaşanmaktadır. Sanayi sektöründe çeyrek dönemler arasında %57 oranında aralıkta değişkenlik yaşanmıştır. Ülkenin mili geliri %4,6 büyürken, %6,4 oranında dalgalanmaktadır.  Türk ekonomisindeki dalgalanma ve değişkenlik sorunu ivedilikle çözümlenmesi gereken bir konudur. Çünkü bu değişim istikrarlı ekonomik büyümenin sağlanamadığını göstermektedir. Türk ekonomisinde inşaat sektörünün büyümede önemli olduğu bir gerçektir. Fakat ekonomik büyümede son beş yılda inşaat sektörünün %4,7 oranında küçüldüğü göz önüne alınırsa, inşaat sektöründeki küçülmenin hem konut fiyatlarını hem de kira maliyetlerini yükselmesinde etkisi olduğu göz ardı edilmez bir gerçektir. Yani inşaat sektörünün milli gelire katkısı olmadığı gibi ekonominin küçülmesine de neden olmaktadır.

İkinci önemli sorun ise, ekonomideki gelişmenin hangi finansman kaynakları ile sağlandığıdır. Grafik 1’de gösterildiği gibi Türkiye’deki büyümenin temel kaynakları kamu gelirleri ve banka kredileridir. Fakat Türkiye’nin dış borçlarındaki artış 2015 yılının başlangıcına göre %10 artmıştır. Türkiye’nin bankacılık sektörünün büyümenin finansmanında kilit rolü olduğu ve bankacılık sektörünün mali yapısının korunmasının önemlidir. 2021 sonrasında ise, bankacılık kredi hacmindeki artışın hızı düşerken, dış borçlarda artışın daha hızlı olduğu ortaya çıkmaktadır.  Dış borç artışının 2020 yılının ilk çeyreğinden sonra hızlı bir artış trendi yeni bir finansal risk göstergesidir. Türkiye’nin dış borç stokundaki artış trendinin devam etmesi hem kur hem de faiz baskısını artıracaktır. Türkiye’nin finansman maliyetlerini de artıracaktır.

https://yirmihaber.com/secim-sonrasinda-ekonomi-rasyonele-donus-zorunlulugu/