Döviz Kuru Riskleri ve Küresel Finans Piyasalarının Yönü

https://www.youtube.com/watch?v=qCEhtajGkKY&t=161s

Kur Riski Nedir?

Döviz kurlarında meydana gelen değişmelerden işletmelerin varlık, kaynak, gelir ve giderleri etkilenmektedir. Sürekli olarak döviz kurlarında değişiklik olursa, işletmeler değişime hazırlıklı olamamakta ve önlem alamamaktadırlar. Bu durumda işletmeler açısından ortaya risk faktörü çıkmaktadır.

Göstergeler	ABD Dolarının Değeri(TL)	ABD Değişim (%)
N	418	418
Ortalama	7,77	0,12
Değişim Aralığı	3,93	12,12
Minimum	6,12	-3,35
Maksimum	10,05	8,77
Volatilite	0,80	0,94

Döviz kuru riski tanımı işletmenin finans yöneticileri tarafından farklı şekillerde algılanabilmektedir. Bunun nedeni ise “kur etkisine açık olma(foreign exchange exposure)” ile “kur riski(foreign exchange risk)” kavramlarının karıştırılmasıdır. Bu sebeple döviz kuru riski ve kur riskine açıklık ayrı tanımlanmıştır. Döviz kuru riski, döviz kurlarında beklenmedik bir değişmenin işletmenin gelir ve giderlerinde veya genel olarak nakit akımlarında yol açtığı değişiklerdir. Diğer bir deyişle, kur etkisine açık olan, mali değerlerdeki (işletme varlıkları, kaynakları, gelir, gider, nakit akımları ve gelecekteki firma değeri gibi[1]) beklenmeyen değişimleri ifade eder. Kur riskine açıklık ise, işletmenin her türlü faaliyeti kur etkisine açık değildir; yani, döviz kurlarındaki değişmelerin doğrudan etkisi altında bulunmaz. Örneğin iç piyasaya yapılan satışlar gibi işlemler bu türdendir. Kurdaki değişmelerden ihracat, ithalat, döviz cinsinden borç ve alacak gibi unsurlar doğrudan etkilenir.”[2] Döviz kuru risk çeşitleri; Döviz kur riski incelendiğinde, nakit işlemlere, mali tablolara ve gelecekteki nakit akımlarına farklı etkilerinin olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple, döviz kurundan kaynaklanan üç türlü bulunmaktadır. Bu riskler: Dönüşüm(çevirme)  Riski, İşlem Riski ve Ekonomik Risk, şeklindedir.

3.1.1.1. Dönüşüm(Çevirme, Muhasebe) Riski

Dönüşüm riski, “aktif ve pasiflerini farklı döviz kurları ile tutmak zorunluluğundan ortaya çıkan ve döviz kurlarının birbirine çevrilmesi sırasında ortaya çıkan risktir.” Muhasebe riski olarak ta adlandırılmaktadır. Bilanço ve Gelir Tablosu, farklı dövizlerle işlem yapılsa bile sonuçta belirli bir ülkenin para birimi ile raporlanmaktadır. Bu durumda, döviz kurlarındaki farlılık, işlemlerin toplanması sırasında çevirmeden kaynaklanan farklılıklara yol açmaktadır. Farklı döviz kurları ile elde edilen kârlar, hesapların tutulduğu paraya çevrildiğinde artışlar veya azalışlar ortaya çıkabilmektedir. İşletme maliyet ve kâr hesaplamalarında cari rakamlar ile elde ettiği karları ortalama rakamlarla göstermek zorunda kalmaktadır.[3]Dolayısıyla işletmelerin kar hesaplarında fiktif karlar veya zararlar olabilmektedir.

İhracat yapan işletmeler, yurtdışına sattıkları malları yabancı paralarla satış yapmakta ve yurtiçinde ise, mali tablolarını hazırlarken yerli paralarla ifade etmektedirler. Yine hammadde alımları, işçi ücretleri ve diğer maliyet unsurlarını yerli para ile alırken, satışlarını yabancı paralarla yapmaları gibi durumlarda işletmeler sürekli dönüşüm riski ile karşı karşıya getirmektedir.

3.1.1.2.İşlem Riski

İşlem riski, “beklenen nakit akımlarının döviz kuru dalgalanmalarından oluşan kayıp ve kazanç İhtimali”[1] olarak tanımlanabilir. İşlem riski, işletmenin kısa vadeli nakit işlemleri üzerinde yoğunlaşır. Dövizli alacaklar ve borçlar, dövizli mevduatlar ve dövizle yapılan sözleşmeler doğrudan işlem riski ile karşılaşabilir.

İşlem riski, ihracatçılar açısından en çok karşılaşılan risklerdendir. İhracatçıları, (a) satış faturalarının hangi dövizle olacağı; (b) tahsilât zamanına kadar işlemin yerli para veya dövizle yapılmasına göre, hangisinin değerinde aşınma olacağı; (c) satış işleminin süresi, gibi faktörlere bağlı olarak işlem riski etkilemektedir.[2]

İhracatçı açısından ihracatı yapılacak ürünlerin yerli para veya dövizle yapılması maliyetleri etkilemektedir. Aynı zamanda ihracat işlemi uluslar arası fiyatlandırma zorluklarını taşımaktadır.[3] Maliyetlerin yerli para, fiyatlandırmanın dövizle yapıldığı durumlarda, dövizin yurtiçine göre değerli olması avantajlı; fakat, yerli paranın değerli olduğu durumlarda ise, işletme aleyhine olmaktadır. İşletme uzun dönemde nakit akışlarında istikrarı sağlayamazsa, işletmenin rekabet gücü de buna bağımlı olarak azalmaktadır. Kısaca, dövizin değerindeki dalgalanmalara fiyat hareketleri hassastır. Tekstil, motor araçları gibi bir çok sektör bu sorunla karşı karşıyadır.[4]

İşletmeler sürekli anlaşmalarla ihracat yapmakta ise, işlem riskine daha çok maruz kalabileceklerdir. Uzun dönemde kurların belirsizliği, nakit akımlarının değişik risklerle karşılaşmasını ve maliyetlerin kur baskısıyla artmasına sebep olabilmektedir.

3.1.1.3.  Ekonomik Risk

Ekonomik risk, döviz kurunun uzun dönemli etkilerini içerir. “Döviz kurlarındaki değişimin, işletmenin ekonomik değeri üzerindeki etkisi”, ekonomik risktir. Bunun anlamı, işletmenin aktif ve yükümlülükleri farkının bugünkü değerine döviz kurundaki değişimin etkisidir. Bu gelecekte beklenen nakit akımlarının net bugünkü değerinin değişimidir. Ekonomik risk ikiye ayırtmak mümkündür. Birincisi, işlem etkisi(transaction exposure), ikincisi de, işletme etkisi (real operating exposure)dir. İşlem etkisi, işletmenin mal ve hizmet ihracı, döviz borç ve alacakları gibi döviz cinsinden ödeme yapma gerektiren işlemlerinden kaynaklanan riski ifade eder. İşletme etkisi ise, işletmenin gelecekteki nakit akımları üzerinde etkili olan ve ileride firma değerini etkiyecek olan risk türünü ifade eder. [5]

Herhangi bir işletmenin ekonomik riske açıklığı iki unsura bağlıdır. İlk unsur, işletmenin fonksiyonel yapısı; ikincisi de, firmanın rekabet çevresidir. Fonksiyonel yapı, işletmenin nasıl organize olduğu ve ilaveten ne kadar uluslararasılaştığı ile ilgilidir. İşletmelerin uluslar arası işlemleri artıkça, finans, pazarlama ve üretim işlemleri giderek karmaşıklaşacaktır. Aynı zamanda, çok yönlü parasal ilişkiler bu karmaşıklığı artırır. İşletmenin fonksiyonel yapısı döviz hareketlerinin etkisiyle, karmaşıklığa doğru kayar.[6]

Rekabet çevresi, uluslar arası finansta ekonomik riskin stratejik veya rekabet olarak ifade edilmesine neden olmaktadır. Rekabet çevresi, ürün ve piyasa yapısı, rakip işletmelerin kur hareketlerine verdiği tepki ile şekillenmektedir. Aynı kur hareketlerine rakiplerin verdiği tepkiler, işletmenin yapısını ve rekabet çevresini etkiler.[7]

Ekonomik risk, işletmeler için sadece finansal bir olgu olmayıp, bunun yanında, işletmenin tedarik politikasını, üretim politikasını, pazarlama stratejilerini etkileyen çok yönlü bir olgudur.[8] Uzun dönemde bu etkiler, işletmenin değerini de etkilemektedir. İhracat yapan işletmelerde ekonomik risk, işletmenin uzun dönemli stratejilerinin değişimini etkilemektedir. İşletme kendi iç piyasasında, girdilerini temin ederek dış piyasaya açılıyorsa, işletmenin satışları ile döviz kuru arasında doğrudan ilişki bulunmaktadır. Özellikle devalüasyon kararları işletmenin satışlarını olumlu etkilemektedir. Bunun yanında iç piyasada sürekli enflasyonların yaşanması, işletmenin maliyetlerini artırarak, dövizle satış yapmayı daha riskli hale getirmektedir. Eğer, döviz kurlarındaki değişim ile enflasyon artış hızı aynı seviyede ise, nakit akımları üzerinde döviz kuru değişimleri etkili değildir.[9]

---

[1]  Redhead, K., Financial Risk Management, Cover Pub. Com., Brookfiels, Vermont, USA 1988, 3

[2] Redhead, K., 1988:3-4

[3] Kozlu, C., Uluslararası Pazarlama(İlkeler ve Uygulamalar) Yedinci Basım, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2000,236

[4] Redhead, K., 1988:3

[5] Demirağ I.- Goddard S., Financial Management for International Business,Mc Graw Hill Book Co., England,1994.113

[6] Moffett M. H., Karlsen J. K., “Managing Foreign Exchange Rate Economic Exposure” Journal of International Financial Management and Accounting 5:21994,.157-175

[7] Moffett M. H., Karlsen J. K. ,1994:157-175

[8] Kula, V., “Foreign exchange exposure perception and management of Turkish SMEs” Journal of Small Business and Entrepreneurship, Fall, 2005, Volume: 18, Issue: 4, 237-252

[9] Buckley, A, 1996:166