PANDEMİNİN ÇÖKERTİĞİ PETROL EKONOMİSİ

 

PANDEMİNİN ÇÖKERTİĞİ PETROL EKONOMİSİ

Küresel salgında ortaya çıkan ekonomik durgunluğun akla getirdiği en temel sorulardan birisi, petrol fiyatları ve petrole dayalı iktisadi yapı çökerse dünya ekonomisinde ne olacağı idi. Aslında fosil yakıtların kullanımı 2000 yılından beri azalıyor. Dünya ekonomisinde petrol tüketimi artan nüfus ve artan enerji talebine rağmen artmıyordu. Özellikle doğalgazın dünyada enerji üretiminde hızla artan payı ve yenilenebilir enerji üretiminin artışı petrolün dünya ekonomisindeki kullanımının azaltmaktadır. Yine özelikle motorlu araçlarda yaşanan teknolojik değişimle petrolün hem daha tasarruflu kullanılmasını hem de petrol alternatifi enerji kaynaklarının kullanımını artıran tercihler, petrolün kullanımını sürekli artırıyordu. Petrolle ilgili iki tarihi değişim yaşandı. Birincisi fosil yakıt kullanımının çevreye etkileri somut olarak ortaya çıktı, ikincisi de dünya da 1970’li yıllarda yaşanan petrolün tükeneceği korkusu ortadan kalktı. Bu gelişmeler, kovid-19 küresel salgınından önce dünya ekonomisinin gerçekleriydi. Fakat yine de küresel petrol devleri, petrol ihraç eden ülkelerin oluşturduğu tek ekonomik kaynağa bağlı zenginlik ve petrole dayalı konvansiyonel sanayi üretimin dünya ekonomisindeki büyüklüğü nedeniyle dünyada petrole dayalı önemli bir ekonomik ve mali sistem etkiliydi. Küresel ekonomide son yaşanan pandemi durgunluğu petrol fiyatlarını çökertti. Petrol çıkarma maliyeti yüksek olan ülkelerde ve sadece petrol ihraç eden ülkelerin ekonomikleri de beraberin de çöktü. Küresel salgından önce 2019 yılının aralık ayında 60 ABD doların üzerinde olan petrolün varil fiyatı Mart ayında 2003 yılındaki fiyata gerileyerek 20 dolara yakın bir fiyata satılmaya başlandı. Hatta spot piyasada 10 ABD dolarının altında işlem gördü. Petrol fiyatlarındaki çöküşle birlikte Suudi Arabistan, Kuveyt, BAE gibi Ortadoğu’daki petrol ihraç eden ülkeler, ABD, Rusya gibi büyük petrol ihracatçısı ülkelerde ekonomik çöküş de hızlandı. Dünya ekonomisinde pandemi kaynaklı petrol krizi ile birlikte, küresel ekonominin dev petrol şirketleri hisse senetleri değeri ve piyasa fiyatları tarihi seviyelere indi. Artık küresel petrol şirketlerinin ekonomik güçlerini koruyabilmesi daha zordur. Shell, BP, GASPROM ve Exxon Mobil gibi küresel petrol şirketlerinin değerleri %60 a yakın değer kaybetmiştir.

Petrol Şirketleri	31 Aralık 2019 Hisse Fiyatı	18 Mart 2020 Hisse Fiyatı	Değişim %
Shell	26,17 Avro	10,68 Avro	59
BP	471,61 GBP	233,70 GBP	50
GASPROM	256,17 RUB	169,80 RUB	34
Exxon Mobil	68,78 USD	33,12 USD	52

 

Pandemi krizinin 2021 baharına kadar etkisini sürdürmesi halinde petrolde fiyatların 60 dolar seviyelerine yükselse bile talepteki artışın çok hızlı olamayacağı beklentisi tahmin edilmektedir. Yani artık petrole dayalı güç ve refahın pandemiden önceki pozisyonlara ulaşması daha da zorlaşacaktır.

Türkiye, petrol fiyatlarındaki düşüşten dolayı küresel ekonomik maliyeti azalmaktadır. Petrol fiyatlarındaki çöküşün sonucundaki, iktisadi gelişmeler, Türkiye’nin bölgedeki jeopolitik gücünü olumlu etkilemektedir. Örneğin Suudi Arabistan ve BAE ekonomik yönden güç kaybetmesi Türkiye’nin Doğu Akdeniz politikasının etkisini de olumlu etkileyecektir. Yine ABD merkezli manipülasyonlardan petrol fiyatları daha az etkileneceği için Türk ekonomisine de etkisi nisbi olarak azalacaktır. Ayrıca Rusya gibi daha çok petrole bağımlı ekonomik yapıların güç kaybetmesi, Suriye ve Libya’da Türkiye’nin politik ve ekonomik gücünü olumlu etkileyecektir.

Petrole bağlı küresel ekonomik yapıdaki değişim, Türkiye, Çin, AB ve Japonya gibi ülkeler açısından olumlu sayılabilecek etki sağlarken, Rusya, ABD, Suudi Arabistan ve İran gibi ülkeler açısından daha olumsuz olacaktır. Artık küresel sistemde petrol dışı yatırımların ekonomik gücü de nisbi olarak artacaktır. Yeni durumda petrole dayalı ekonomik ve siyasi güç aktörlerinin pozisyonları zayıflarken, gelecekteki enerji ve sanayi yapısındaki değişime ayak uyduran ülkeler daha kazançlı çıkabilecektir. Küresel pandemi kaynaklı ekonomik kriz, petrolün kaçınılmaz sonunu hızlandırarak, kaynak temelli ekonomik yapının, bilgi ve teknoloji kaynaklı ekonomik yapı karşısında bir kez daha yenileceğini otaya koydu.

Prof. Dr. Mustafa YILDIRAN