Küresel Borç Yükü Artıyor

 

1970'li yıllara göre küresel borç yükü yaklaşık 1,5 kat artmıştır. Küresel refahın 2,5 katı büyüklüğünde borç yükü devletin ve toplumun üzerindedir. Özelikle krizlerden sonra devletlerin kamu kesiminin kurtarma politikaları nedeniyle kamu kesiminde ve şirket borçlarında hızlı bir artış sözkonusudur. Kovid-19 salgınından sonra borçlarda yeni bir sıçrama trendi başlamıştır. Ülkelerin Ukrayna savaşı ve ABD'nin sıkı para politikası nedeniyle muhtemel daralma karşısında borçlanma eğiliminin daha kritik bir mali olay olacağını düşünmek gerek. 

IMF'nin raporu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler veriyor:

https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2022/04/19/world-economic-outlook-april-2022

“Türkiyə ilə Azərbaycan üçün yeni fürsət və təhdidlər yaranıb”

 

Akdeniz Universitetinin İqtisadiyyat və İdarəetmə fakültəsinin professoru Mustafa Yıldıran Teleqraf.com-un suallarını cavablandırıb.

Onunla müsahibəni təqdim edirik:

- Mustafa bəy, dünyada ciddi bir gərginlik var. Rusiya-Ukrayna müharibəsi qlobal iqtisadi mənzərəni dəyişib və dünya iqtisadiyyatı üçün qeyri-müəyyənlikləri artırıb. Maraqlıdır, Türkiyə müharibənin təsirlərini necə hiss edir?

- Hazırda dünyada Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən ciddi iqtisadi problemlər və siyasi böhran yaşanan geniş bir gərginlik hökm sürür. Məlumdur ki, hər böhran həm fürsətləri, həm də təhdidləri özüylə daşıyır. Yerləşdiyi coğrafiyaya görə Türkiyə ən böyük təhdidlə üzləşən ölkələrdəndir.

Çünki həm Ukrayna, həm də Rusiya bir çox cəhətdən Türkiyənin böyük ticarət əlaqələri olduğu ölkələrdir. Xüsusilə Rusiya Türkiyənin ən böyük enerji və bir sıra kənd təsərrüfatı məhsullarının tədarükçüsüdür. Eyni formada Ukrayna da ölkəmizdən böyük həcmdə kənd təsərrüfatı məhsulları alır. Digər tərəfdən turizm sektorunda Türkiyənin ən çox qonaq qəbul etdiyi bu iki ölkədir. 2021-ci ildə Türkiyə hər iki ölkədən cəmi 6.5 milyard dollarlıq turizm gəliri əldə etmişdi.

Türkiyə burada müəyyən maliyyə çətinlikləri ilə üzləşsə də, yerləşdiyi yerə görə geosiyasi imkanları yenidən kəşf edib. Birincisi, Türkiyənin NATO tərkibində və eləcə də Avropa İttifaqındakı (Aİ) əhəmiyyəti artdı. Ölkəmizin Aİ ilə ticarət əlaqələri yenidən qüvvətlənməyə başlayıb.

İkincisi, ABŞ-la ticari və siyasi əlaqələri yenidən inkişaf etdi. Son illər Amerika ilə olan xarici ticarətin həcmi artmaqda davam edir. Bundan əlavə, Türkiyənin Amerikadan uzun müddətdir istədiyi F-35 və F-16 təyyarələrin alınması ilə bağlı irəliləyişlər var. Bu gərginlik Türkiyə üçün həm təhlükə, həm də fürsət yaradan vəziyyəti ortaya qoyub.

Türkiyənin geosiyasi əhəmiyyəti səbəbindən yeni fürsətlər ortaya çıxıb. Amma iqtisadi olaraq ölkədə xüsusilə kənd təsərrüfatı məhsullarının təchizatı və enerji qiymətlərinin yüksəlməsi təzyiqi Türkiyə iqtisadiyyatı üçün yeni təhdidlər ortaya çıxarıb.

https://teleqraf.com/news/iqtisadiyyat/323472.html

Ters Seçimin Külfetleri

 

Ters Seçimin Külfetleri

İktisat kısaca zorunlu tercihlerin bilimidir. İnsanoğlunun üretim yeteneklerinin sınırları ile doğal sınırlar iktisadi kaynakların arzını sınırlar. Bu gerçek iktisada giriş dersinde anlatıldığı gibi, aslında yaşamaya başlayan tüm insanların ilk fark ettiği konulardandır. Sonra, zorunlu tercihler aşaması başlar. Bazen ikili seçeneklerden birisi bazen de çok sayıda seçenekten birisi tercih edilmeli veya öncelik sırasına konulmalıdır. Yoksa kıtlık kaynaklı tercih hatası, sürekli yokluk şeklinde ıstıraplı bir sonuca götürür. Buna külfet denir. Türk Dil Kurumu sözlüğünde külfet, ‘sıkıntı, zorluk’ ve  ‘büyük masraf’ tanımlanmış. Örnek olarak şeyh’ül muharririn Ahmet Kabaklı ‘dan bir cümle ile ‘beni külfete sokma, şimdi ben yokluktayım’ cümlesi ile örneklendirilmiş.  Özetle iktisadın ilk dersinde söylendiği gibi her tercihin bir külfeti vardır. Yani zorluğu, sıkıntısı ve ek olarak ta yeni bir masrafı. Aslında tercihlerin hikâyesinde daha da önemli olan külfeti kimin ödeyeceğidir. Klasik iktisat tercihi yapanın külfete katlanacağını belirtir. Fakat Türkiye gibi geleneklerin hâkim olduğu ülkelerde ‘tercihlerin külfetini büyükler öder’. Baba, anne veya abi gibi bir aile kahramanı. Mikro seviyede hikâyeyi böyle özetleyebiliriz.

George Akerlof isimli ekonomist bu durumu ‘limon problemi’ başlıklı makalesinde analiz eder. Örneği ikinci el araba piyasasındaki satıcılar ile alıcılar arasındaki tercihlerin sonuçları ile ilgilidir. İkinci el araba piyasasında satıcı sattığı arabanın kusurlarını kendisi bilip, alıcı ya söylemediği takdirde alıcının hatalı arabayı alması gibi ‘ters seçim’ kararı ile sonuçlanacaktır. Bu durumda alıcının külfeti herhangi bir tazminat sisteminin olmadığı durumda kendisine kalır. Ama sosyal devlet, alıcıların kandırılmasına dayanamaz da ‘kamu zararı finanse etsin’ gibi bir yaklaşım ortaya koyarsa o zaman satıcının işi çok daha kolaydır. Her hatalı satışın finansmanı devlet tarafından karşılanacağı için artık piyasada ne kadar hatalı araç varsa toplanarak satışı rahatlıkla yapılabilir. İktisatta devletin kurtarması beklentisi de  ‘ahlaki tehdit’(moral hazardous) denir.  

Olayı politik kararlar üzerinden analiz edersek, kamu ekonomisinin yönetiminde ise tercihleri millet adına temsil yetkisini kullananlar yapar ve külfeti ise millet öder. Bunun örneği ise tüm ülkelerin ekonomi politik tarihinde sayısız kereler görebilirisiniz. Genelde krizlerde gerçekleşen bu süreç Rogoff ve Reinhart'ın ‘bu defa farklı: mali aptallığın sekiz yüzyılı’ isimli kitabında ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Makroekonomide tercihleri yapanların hangi ilkeye göre hareket derse yol açacakları külfet azalsın dersek bunun ilkelerini Büyük âlim ve devlet adamı Ahmet Cevdet Paşa’nın Mecellesinde buluruz:

Ø  ‘Zarar-ı Ammı Def için Zarar-ı Has ihtiyar olunur’

‘Kamu zararı olmaması için ferdi zarara katlanılır.’ Herhangi bir tercihte toplumun zarar görmesindense kendisinin zarar görmesini tercih etmelidir.

Ø  ‘Zaruretler Memnu’ Olan şeyleri Mübah Kılar’

Zorunluluklar haramı mubah kılar.

Kısacası, toplum adına verilen kararlarda veya şahsi kararlarda insanlığın aklını kullanarak bilim kuralı haline gelmiş doğrular yerine yanlış tercihler külfetinin ağır olacağını gösterir. Ekonomideki olayları bir de bu yönden de analiz etmek gerekir diye düşünmek lazım.

 

Dünyada Salgından Sonra Fakirlik Tehdidi

Küresel salgından en fazla düşük gelir grupları etkilenmektedir. Düşük gelir gruplarının salgın nedeniyle işlerini kaybetmeleri ile oluşabilecek fakirlik sorunu, yakın gelecekte küresel ekonominin önündeki en büyük engeldir. 
Dünya ekonomisinde gelişmiş ülkeler de dâhil hızlı işsizlik artışı var. Dünya Çalışma Örgütü(ILO) raporlarına göre, Kovid’in görüldüğü zamandan Haziran ayının sonuna kadar ölçülebilen en iyimser senaryoya göre iş kaybı yaklaşık 140 milyon kişinin işini kaybettiği; en kötümser senaryoya göre de yaklaşık 340 milyon kişinin iş kaybettiği anlamına geliyor. Dünyada gelir eşitsizliğinin çok yüksek olduğu Ortadoğu’da kovid nedeniyle oluşan ekonomik durgunluğun petrol fiyatlarını tarihi seviyelere düşürmesi, buradaki düşük gelirli insan gruplarını açlıkla mücadele edecek ortama itmektedir. Avrupa ve gelişmiş ülkelerde ise ekonomilerde işgücü destek politikaları ile insanlar işsiz kalsa bile sosyal yardımlar ve işsizlik maaşları ile ekonomik fakirlik önlemeye çalışılıyor.
Ülkelerin bütçeleri ne kadar süre işsizlik sorunu sübvanse etmeye dayanabilecektir? Sorusu bugünlerde ekonomi politika yapıcılarının gündeminde en üsttedir. Ülkeler açısından hane halkının borçluluk seviyesinin sürekli artması da desteklenmesi gereken bir açık haline gelmektedir. Hane halkı ve firmaların borç seviyelerindeki yükseliş orta ve üst gelir gruplarının devam eden süreçte fakirlik tehdidi altına sokmaktadır. Örneğin Amerika Birleşik Devletlerinde Hispanic ve Siyahi Amerikanlardaişsizlik artışı çok hızlı olduğundan ülkede sosyal olarak da hak arayışlarını ve sosyal olayları da tetiklemektedir. ABD bu sorunu çözmek için iki yıl boyunca genişlemeci para politikasını devam edeceğini açıkladı. Fakat parasal genişleme ekonomik büyümeyi hemen hızlandıramayacağı ve finans sisteminden alt gelir gruplarına aktarılması kolay olmadığı için fakirlik tehdidini ortadan kaldıramaz.  Hindistan, Brezilya, Meksika ve Rusya gibi ülkelerde ise kovid-19 yine düşük gelir grupları üzerinde derin yaralar açmaktadır. Yani dünya ekonomisinde kovid-19 nedeniyle, sokak yiyecekleri satışı, küçük esnaf faaliyetleri, sokak pazar satıcıları gibi unsurlar sağlıklı önlem alamayacak veya karantina uygulamalarında derinden etkilenen mikro işletme sahipleri de fakirlik tehdidine boyun eğmek zorunda kalacak gibi görünmektedir. Türkiye’nin kovidle ekonomik mücadelede öncelikle işsizliğin önlenmesi ve KOBİ tarzı işletmelerin desteklenmesi şeklindeki politikalar 2020 yılının ilk altı ayında daralmaya rağmen toplumda olumlu etkiler sağlayabilmiştir. Aynı zamanda Türkiye’de kredi politikasının esnetilmesi nedeniyle ticari alanda ekonomik faaliyetler önemli seviyede devam etmiştir. İşsizlikte Mayıs 2020 TÜİK rakamlarına göre, 15 yaş üstü nüfusta geçen yılın aynı dönemine göre %0,1 artışla %12,9 seviyesinde gerçekleşti.  Resmi kayıtlı işgücü Türkiye’de desteklenmeye devam etmektedir. Türkiye’de kayıt dışı çalışanlar TUİK rakamlarına göre %4 ün üzerinde aynı dönemde azalmıştır. Burada kovid-19 döneminde ortaya çıkan risk, kayıtdışı çalışan veya günübirlik kazanç elde ederek hayatını idame eden mikro işletmeler, lokanta, kafe ve hızlı gıda üretimi yapanların işlerini kaybetmesi olarak ortaya çıkmaktadır. 
Dünya ekonomisinde bütün ülkelerin odaklanması gereken en büyük ekonomik sorun, fakirlik tehdidinin önlenmesi olacaktır. Bunun için dünya küçük ve mikro hizmet işletmelerin nasıl bir destek programı ile yaşatılacağı ve oluşabilecek büyük işsizlik dalgası ile ilgili muhtemel sosyo-ekonomik sonuçlarının nasıl çözümleneceği yakın geleceğin en temel iktisadi sorunu olacaktır.